Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ lớn đều kéo theo một mô hình kinh tế mới. Cách mạng công nghiệp tạo ra nhà máy, dây chuyền sản xuất và nền kinh tế công nghiệp. Internet tạo ra thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và xã hội kết nối. Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang mở ra một bước ngoặt lớn hơn: nền kinh tế thông minh, nơi dữ liệu, tri thức, công nghệ và con người được tổ chức lại trong một cấu trúc vận hành hoàn toàn mới.
Cuốn sách “Con đường tương lai” của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn.
Từ góc nhìn đó, tác phẩm Con đường tương lai của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ là một công trình tư tưởng về phát triển xã hội, mà còn gợi mở cách tiếp cận đột phá về mô hình kinh tế thời đại AI. Nếu nền kinh tế truyền thống dựa vào vốn, tài nguyên và lao động thô, thì nền kinh tế mới lấy tri thức, dữ liệu, niềm tin, cộng đồng và năng lực phối hợp giữa con người với công nghệ làm động lực cốt lõi.
Định vị chiến lược AI cho Việt Nam: Tự chủ bằng "bản địa hóa"
Hiện nay, các tập đoàn công nghệ toàn cầu đã phát triển mạnh mẽ các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT, Gemini, hay Claude. Có thể ví LLM như "bộ não" của hệ thống AI, giúp phân tích, dịch thuật và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, một bộ não đơn lẻ không thể tạo nên cơ thể hoàn chỉnh. Để AI đi vào đời sống, cần có thêm dữ liệu, phần mềm, hạ tầng kỹ thuật và quy trình vận hành đóng vai trò như "mạch máu" và "tay chân" giúp AI tương tác, phục vụ các nhu cầu cụ thể.
Trong bối cảnh hiện tại, Việt Nam khó có thể ngay lập tức tự phát triển các LLM lõi có quy mô cạnh tranh với các ông lớn công nghệ thế giới. Dù vậy, bài toán chiến lược không nằm ở việc sở hữu toàn bộ "bộ não", mà là biết tận dụng nền tảng sẵn có để xây dựng một "cơ thể" AI của riêng mình. Việt Nam cần chủ động về dữ liệu, công cụ, hạ tầng và quy trình vận hành để phù hợp với văn hóa, pháp luật, thị trường và mục tiêu quản lý quốc gia.
Nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn tặng sách cho Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn.
Đây chính là dư địa để Việt Nam kiến tạo một mô hình kinh tế AI mang bản sắc riêng, nơi công nghệ chung được "bản địa hóa" sâu sắc để phục vụ thực tiễn đất nước.
"Trợ lý AI" - Đòn bẩy hiện đại hóa khối kinh tế vừa và nhỏ
Từ những gợi mở trong Con đường tương lai, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường đã bước đầu cụ thể hóa lý luận thành mô hình kinh tế mới. Trọng tâm của mô hình này là xây dựng hệ thống quản trị bằng AI dành riêng cho doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và hộ kinh doanh.
Theo đó, các tác nhân AI sẽ tham gia sâu vào quy trình tổ chức, điều phối và tự động hóa các tác vụ quản trị từ nhân sự, tài chính, kiểm soát dòng tiền đến xử lý chứng từ, báo cáo thuế. AI giúp lãnh đạo tiếp cận dữ liệu nhanh chóng, minh bạch hóa vận hành với chi phí tối ưu.
Mô hình này đặc biệt tương thích với đặc thù kinh tế Việt Nam, nơi hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ/siêu nhỏ chiếm tỷ lệ áp đảo. Nhờ AI, một bộ máy tinh gọn hoặc thậm chí một cá nhân vẫn có thể kiểm soát hoạt động kinh doanh một cách chính xác, giảm sự phụ thuộc vào các nhân sự chuyên môn cồng kềnh.
Nếu có hành lang pháp lý phù hợp và sự khuyến khích từ Nhà nước, đây sẽ là "cánh tay đắc lực" thúc đẩy lộ trình chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, đồng thời nâng cao chất lượng quản trị và năng lực tiếp cận tài chính cho khu vực kinh tế nhỏ lẻ.
Nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn tặng sách “Con đường tương lai” tới Thủ tướng Timor-Leste tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026.
Ứng dụng Compay: Thử nghiệm thực tiễn nền tảng "xương sống số"
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp đối tác đã phát triển ứng dụng Compay thông qua nguồn vốn xã hội hóa. Compay được định vị là "xương sống số" trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng AI, giúp đồng bộ hóa quản lý dòng tiền, hóa đơn, nhân sự và các hoạt động vận hành trên một nền tảng thống nhất.
Hiện tại, Compay đang được triển khai thí điểm tại khoảng 500 doanh nghiệp, HTX và đơn vị kinh doanh. Giai đoạn thử nghiệm này có ý nghĩa quan trọng để kiểm chứng mô hình, hoàn thiện công nghệ và chuẩn hóa quy trình trước khi nhân rộng.
Kỳ vọng trong tương lai, Compay sẽ phát triển thành một hệ sinh thái quản trị toàn diện. Ở đó, mỗi giao dịch, mỗi hóa đơn điện tử hay chứng từ không chỉ phục vụ mục đích kế toán thuần túy, mà trở thành dữ liệu kinh tế xác thực, giúp những chủ thể kinh tế nhỏ lẻ tích lũy năng lực tín nhiệm để bước vào nền kinh tế chính thức và tiếp cận thị trường lớn hơn.
Hướng tới nền kinh tế số nhân văn và bền vững
Nhìn từ bức tranh tổng thể, mô hình này đồng nhất với tư tưởng hài hòa trong Con đường tương lai. Nếu kinh tế truyền thống vận hành bằng "bàn tay vô hình" (thị trường) và "bàn tay hữu hình" (Nhà nước), thì thời đại số cần thêm "bàn tay của cộng đồng" nơi người dân, tiểu thương, HTX cùng tham gia kiến tạo giá trị thông qua một cơ chế kết nối thông minh, minh bạch.
Tuy nhiên, mô hình kinh tế mới không đồng nghĩa với việc sùng bái máy móc. Công nghệ càng phát triển, con người càng phải giữ vai trò trung tâm. Nếu thiếu đi tính nhân văn và quản trị đạo đức, AI và các thuật toán có thể làm gia tăng bất bình đẳng hoặc biến cộng đồng thành công cụ khai thác lợi nhuận. Vì vậy, trục đạo lý "khai mở - nhân văn - bền vững" phải là kim chỉ nam cho phát triển kinh tế số tại Việt Nam.
Mô hình kinh tế thời đại AI phải là một nền kinh tế số nhân văn: Không chỉ có thuật toán mà cần có trách nhiệm; không chỉ có cạnh tranh mà cần sự cộng tác; không chỉ hướng tới tăng trưởng đơn thuần mà phải nâng cao năng lực tự chủ của từng người dân, từng HTX và doanh nghiệp.Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước kiến tạo thể chế; doanh nghiệp công nghệ xây dựng nền tảng; cộng đồng tổ chức thực hiện; ngân hàng dẫn dắt dòng vốn; AI đóng vai trò hỗ trợ, phân tích; và con người nắm quyền kiểm soát cuối cùng để quyết định giới hạn đạo đức của công nghệ.
Tương lai không tự đến mà phải được kiến tạo. Việt Nam không nhất thiết phải đi lại con đường cũ của các nước công nghiệp đi trước. Bằng cách lấy con người làm gốc, lấy cộng đồng làm nền, lấy công nghệ làm công cụ và lấy AI làm động lực bứt phá, Việt Nam hoàn toàn có thể tự vẽ nên một con đường phát triển riêng: thịnh vượng hơn, hài hòa hơn và nhân văn hơn.
Hoàng Nhung